وقتی صحبت از توسعه، رفاه یا پیشرفت یک جامعه میشود، ذهن بسیاری از ما به سمت منابع مالی، زیرساختها یا فناوری میرود. اما پژوهشگران علوم اجتماعی سالهاست بر عامل دیگری تأکید میکنند که اگرچه دیده نمیشود، اما نقشی تعیینکننده در موفقیت یا شکست جوامع دارد؛ سرمایه اجتماعی.
اعتماد میان مردم، همکاری برای حل مسائل مشترک، مشارکت در فعالیتهای داوطلبانه، عضویت در انجمنها و سازمانهای مردمنهاد و احساس مسئولیت نسبت به جامعه، همگی بخشهایی از سرمایه اجتماعی هستند. هرچه این سرمایه بیشتر باشد، جامعه توانمندتر، منسجمتر و آمادهتر برای عبور از بحرانها خواهد بود.
سرمایه اجتماعی چیست؟
سرمایه اجتماعی (Social Capital) به مجموعهای از روابط اجتماعی، اعتماد متقابل، هنجارهای مشترک و شبکههایی گفته میشود که همکاری میان افراد و گروهها را تسهیل میکنند.
برخلاف سرمایه اقتصادی که شامل پول و دارایی است یا سرمایه انسانی که به دانش و مهارت افراد اشاره دارد، سرمایه اجتماعی در کیفیت ارتباطات میان انسانها نهفته است. به بیان ساده، هرچه مردم بیشتر به یکدیگر اعتماد کنند و برای رسیدن به اهداف مشترک همکاری داشته باشند، سرمایه اجتماعی آن جامعه بیشتر خواهد بود.
سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) سرمایه اجتماعی را «شبکهها، همراه با هنجارها، ارزشها و درک مشترکی که همکاری میان افراد و گروهها را تسهیل میکنند» تعریف میکند.
چرا سرمایه اجتماعی اهمیت دارد؟
تقریباً همه جوامع با چالشهایی مانند بحرانهای اقتصادی، بلایای طبیعی، آسیبهای اجتماعی یا کاهش اعتماد عمومی روبهرو هستند. تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد جوامعی که سرمایه اجتماعی بالاتری دارند، در مواجهه با این چالشها عملکرد موفقتری از خود نشان میدهند.
وجود اعتماد و همکاری میان شهروندان باعث میشود:
-
مشارکت مردم در حل مسائل اجتماعی افزایش یابد.
-
هزینه همکاریهای اقتصادی و اجتماعی کاهش پیدا کند.
-
نهادهای مدنی و سازمانهای مردمنهاد مؤثرتر عمل کنند.
-
گفتوگو و تعامل میان گروههای مختلف جامعه تقویت شود.
-
تابآوری جامعه در برابر بحرانها افزایش یابد.
به همین دلیل، بانک جهانی و OECD سرمایه اجتماعی را یکی از عوامل مهم توسعه پایدار و حکمرانی کارآمد معرفی کردهاند.
سرمایه اجتماعی از نگاه اندیشمندان
جامعهشناس فرانسوی پییر بوردیو سرمایه اجتماعی را منابعی میداند که افراد از طریق عضویت در شبکههای اجتماعی و روابط پایدار به آن دسترسی پیدا میکنند.
جیمز کلمن بر نقش اعتماد، تعهد متقابل و هنجارهای اجتماعی در تسهیل همکاری میان افراد تأکید دارد و معتقد است این ویژگیها انجام کنشهای جمعی را آسانتر میکنند.
در میان نظریهپردازان، شاید نام رابرت پاتنام بیش از دیگران با مفهوم سرمایه اجتماعی گره خورده باشد. او سرمایه اجتماعی را مجموعهای از شبکههای اجتماعی، اعتماد و هنجارهای عمل متقابل میداند و معتقد است مشارکت مردم در انجمنها، گروههای داوطلبانه و سازمانهای مردمنهاد، سرمایه اجتماعی را تقویت میکند.
سرمایه اجتماعی چگونه شکل میگیرد؟
سرمایه اجتماعی یکشبه ایجاد نمیشود، بلکه نتیجه تعاملات روزمره افراد و نهادهای جامعه است. خانواده، مدرسه، دانشگاه، رسانهها، انجمنهای محلی، سازمانهای مردمنهاد، گروههای داوطلبانه و حتی همسایگیها میتوانند در شکلگیری آن نقش داشته باشند.
پژوهشگران چهار مؤلفه اصلی برای سرمایه اجتماعی برمیشمارند:
-
اعتماد میان افراد و نهادها
-
شبکههای ارتباطی و اجتماعی
-
هنجارهای همکاری و مسئولیتپذیری
-
مشارکت مدنی و فعالیتهای داوطلبانه
هرچه این عناصر در جامعه قویتر باشند، ظرفیت همکاری و حل مسائل مشترک نیز افزایش مییابد.
انواع سرمایه اجتماعی
متخصصان علوم اجتماعی معمولاً سرمایه اجتماعی را به سه دسته تقسیم میکنند:
سرمایه اجتماعی پیوندی (Bonding): روابط نزدیک میان اعضای خانواده، دوستان یا گروههای همگن که موجب همبستگی و حمایت متقابل میشود.
سرمایه اجتماعی پلساز (Bridging): ارتباط میان افراد و گروههایی با پیشینههای متفاوت که زمینه گفتوگو، تبادل تجربه و افزایش همدلی را فراهم میکند.
سرمایه اجتماعی پیونددهنده (Linking): ارتباط میان شهروندان و نهادهای رسمی مانند دولت، شهرداریها، دانشگاهها و سایر سازمانهای عمومی که نقش مهمی در حکمرانی و توسعه دارد.
آیا سرمایه اجتماعی همیشه مثبت است؟
اگرچه سرمایه اجتماعی معمولاً پیامدهای مثبتی مانند افزایش اعتماد و همکاری دارد، اما پژوهشگران هشدار میدهند که همه شبکههای اجتماعی الزاماً به نفع جامعه عمل نمیکنند. گروههای انحصارطلب یا شبکههای مجرمانه نیز ممکن است روابط درونگروهی بسیار قوی داشته باشند، اما فعالیت آنها به منافع عمومی آسیب بزند.
به همین دلیل، کیفیت روابط اجتماعی، میزان اعتماد عمومی و جهتگیری این همکاریها اهمیت زیادی دارد.
سازمانهای مردمنهاد؛ یکی از مهمترین سازندگان سرمایه اجتماعی
یکی از مهمترین بسترهای شکلگیری سرمایه اجتماعی، سازمانهای مردمنهاد (NGOها)، انجمنهای تخصصی، خیریهها، تشکلهای محلی و گروههای داوطلبانه هستند.
این نهادها با ایجاد فرصت برای مشارکت شهروندان، تقویت اعتماد، افزایش گفتوگو و مسئولیتپذیری اجتماعی، نقش مهمی در تقویت سرمایه اجتماعی ایفا میکنند. به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران توسعه جامعه مدنی را یکی از مؤثرترین راههای افزایش سرمایه اجتماعی میدانند.
جمعبندی
سرمایه اجتماعی، دارایی نامرئی اما ارزشمند هر جامعه است؛ سرمایهای که نه در حسابهای بانکی، بلکه در اعتماد میان مردم، همکاریهای داوطلبانه، مشارکت مدنی و شبکههای اجتماعی شکل میگیرد. هرچه این سرمایه تقویت شود، جامعه توان بیشتری برای حل مسائل، کاهش تعارضها، توسعه پایدار و عبور از بحرانها خواهد داشت.
شاید به همین دلیل است که امروز، در کنار سرمایه اقتصادی و سرمایه انسانی، سرمایه اجتماعی نیز یکی از مهمترین شاخصهای سنجش توسعه جوامع به شمار میرود.
منابع
-
Bourdieu, P. (1986). The Forms of Capital.
-
Coleman, J. S. (1988). Social Capital in the Creation of Human Capital.
-
Putnam, R. D. (2000). Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community.
-
OECD. The Well-being of Nations: The Role of Human and Social Capital.
-
OECD. Four Interpretations of Social Capital.
-
World Bank. What is Social Capital?
