آیا برای کمک به دیگران حتماً باید پول داشته باشیم؟
پاسخ پژوهشهای علمی به این پرسش، «خیر» است.
یکی از رایجترین باورها این است که مشارکت در حل مسائل اجتماعی تنها با کمک مالی امکانپذیر است. همین تصور باعث میشود بسیاری از افراد، بهویژه جوانان، دانشجویان، بازنشستگان یا کسانی که با محدودیتهای اقتصادی روبهرو هستند، احساس کنند نقشی در بهبود جامعه ندارند.
اما یافتههای علوم اجتماعی، روانشناسی و مطالعات مرتبط با جامعه مدنی نشان میدهد که پول تنها یکی از انواع سرمایهای است که افراد میتوانند در اختیار جامعه قرار دهند. زمان، دانش، مهارت، تجربه، ارتباطات، خلاقیت و حتی همدلی نیز از مهمترین سرمایههایی هستند که میتوانند به حل مسائل اجتماعی کمک کنند.
امروزه بسیاری از سازمانهای مردمنهاد (NGOها) در سراسر جهان بخش قابل توجهی از فعالیتهای خود را با اتکا به مشارکت داوطلبان پیش میبرند؛ افرادی که شاید کمک مالی نداشته باشند، اما با حضور و توانمندیهای خود تأثیری ماندگار ایجاد میکنند.
چرا کمک فقط پول نیست؟
جامعهشناس آمریکایی «رابرت پاتنام» در نظریه «سرمایه اجتماعی» توضیح میدهد که کیفیت روابط میان مردم، اعتماد عمومی و مشارکت شهروندان، از مهمترین عوامل توسعه هر جامعه هستند.
بر اساس این دیدگاه، هر بار که افراد بخشی از زمان، دانش یا توانایی خود را در اختیار دیگران قرار میدهند، در واقع سرمایه اجتماعی جامعه را تقویت میکنند؛ سرمایهای که میتواند آثار بلندمدتی بر کاهش آسیبهای اجتماعی، افزایش اعتماد عمومی و تقویت همکاریهای مدنی داشته باشد.
از سوی دیگر، پژوهشهای متعدد نشان دادهاند افرادی که بهصورت داوطلبانه در فعالیتهای اجتماعی مشارکت میکنند، معمولاً احساس رضایت بیشتری از زندگی دارند، سلامت روان بهتری را تجربه میکنند و احساس تعلق بیشتری نسبت به جامعه خود دارند.
به همین دلیل، بسیاری از متخصصان، مشارکت داوطلبانه را یک «سرمایهگذاری اجتماعی» میدانند؛ اقدامی که هم برای جامعه و هم برای خود فرد سودمند است.
۱۰ راه برای کمک به جامعه بدون پرداخت پول
۱. زمان خود را داوطلبانه در اختیار دیگران قرار دهید
ارزشمندترین دارایی بسیاری از افراد، زمان آنهاست.
کمک به یک سازمان مردمنهاد، حضور در برنامههای آموزشی، همکاری در فعالیتهای فرهنگی، همراهی با سالمندان یا مشارکت در رویدادهای اجتماعی، همگی نمونههایی از فعالیت داوطلبانه هستند که بدون نیاز به پرداخت هزینه انجام میشوند.
حتی چند ساعت فعالیت داوطلبانه در ماه نیز میتواند اثر قابل توجهی بر کیفیت خدمات سازمانهای مدنی داشته باشد.
۲. دانش و تخصص خود را به اشتراک بگذارید
هر فرد مهارتی دارد که میتواند برای دیگران مفید باشد.
آموزش زبان، مهارتهای دیجیتال، حسابداری، طراحی گرافیک، تولید محتوا، برنامهنویسی، ترجمه، عکاسی، مشاوره حقوقی یا حتی آموزش یک مهارت ساده زندگی، همگی نمونههایی از کمکهای ارزشمند غیرمالی هستند.
در بسیاری از سازمانهای مردمنهاد، کمبود نیروی متخصص بیش از کمبود منابع مالی احساس میشود.
۳. شنونده خوبی باشید
کمک همیشه به معنای انجام یک کار بزرگ نیست.
گاهی گوش دادن فعال، همدلی و همراهی با فردی که در شرایط دشوار قرار دارد، میتواند از بسیاری از حمایتهای مادی ارزشمندتر باشد.
مطالعات روانشناسی نشان دادهاند که حمایت اجتماعی یکی از مهمترین عوامل کاهش اضطراب، افسردگی و احساس تنهایی است.
۴. در فعالیتهای محیطزیستی مشارکت کنید
کمک به جامعه تنها به انسانها محدود نمیشود.
پاکسازی طبیعت، کاشت درخت، کاهش مصرف پلاستیک، تفکیک زباله، صرفهجویی در مصرف آب و آموزش رفتارهای دوستدار محیطزیست، نمونههایی از مسئولیتپذیری اجتماعی هستند که آثار آن نسلهای آینده را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
۵. اطلاعات درست را منتشر کنید
در عصر شبکههای اجتماعی، انتشار اطلاعات صحیح یک مسئولیت اجتماعی است.
معرفی فعالیتهای سازمانهای مردمنهاد، اطلاعرسانی درباره فرصتهای داوطلبی یا انتشار مطالب آموزشی معتبر میتواند افراد بیشتری را به مشارکت در حل مسائل اجتماعی ترغیب کند.
گاهی یک اشتراکگذاری ساده، آغازگر یک حرکت بزرگ اجتماعی است.
۶. از شبکه ارتباطی خود برای حل مسائل استفاده کنید
همه افراد سرمایهای به نام «شبکه ارتباطی» دارند.
شاید شما نتوانید مستقیماً مشکلی را حل کنید، اما بتوانید فرد مناسبی را معرفی کنید؛ پزشکی که داوطلبانه خدمات ارائه میدهد، معلمی که حاضر است آموزش رایگان برگزار کند یا کارفرمایی که فرصت شغلی مناسبی در اختیار فردی قرار دهد.
ایجاد این ارتباطها یکی از مؤثرترین شکلهای مشارکت اجتماعی است.
۷. در فعالیتهای سازمانهای مردمنهاد داوطلب شوید
سازمانهای مردمنهاد برای انجام مأموریت خود تنها به منابع مالی نیاز ندارند.
بسیاری از آنها برای تولید محتوا، برگزاری رویدادها، پژوهش، مستندسازی، آموزش، ارتباط با رسانهها، ترجمه، طراحی، امور فناوری و دهها فعالیت دیگر به حضور داوطلبان نیاز دارند.
مشارکت در چنین فعالیتهایی علاوه بر کمک به جامعه، فرصتی ارزشمند برای یادگیری، توسعه مهارتها و گسترش ارتباطات حرفهای نیز فراهم میکند.
۸. خون یا سایر فرآوردههای قابل اهدا را اهدا کنید
اهدای خون، پلاسما یا سلولهای بنیادی یکی از ارزشمندترین شکلهای کمک غیرمالی است.
این اقدام میتواند جان بیماران بسیاری را نجات دهد و یکی از مهمترین نمونههای مشارکت مسئولانه شهروندان در نظام سلامت به شمار میرود.
۹. فرهنگ مشارکت را در اطراف خود گسترش دهید
رفتارهای اجتماعی از طریق مشاهده و الگوگیری گسترش پیدا میکنند.
وقتی والدین، معلمان، مدیران یا فعالان اجتماعی درباره اهمیت مسئولیت اجتماعی صحبت میکنند و خود نیز در فعالیتهای داوطلبانه حضور دارند، احتمال مشارکت دیگران نیز افزایش مییابد.
ترویج فرهنگ همکاری، یکی از مؤثرترین سرمایهگذاریها برای آینده جامعه است.
۱۰. از تواناییهای دیجیتال خود برای کمک استفاده کنید
بخش قابل توجهی از فعالیتهای مدنی امروز در فضای آنلاین انجام میشود.
اگر در زمینه طراحی گرافیک، تدوین ویدئو، مدیریت شبکههای اجتماعی، برنامهنویسی، تحلیل داده، ترجمه یا تولید محتوا مهارت دارید، میتوانید بدون خروج از خانه نیز در فعالیتهای اجتماعی مشارکت کنید.
این نوع داوطلبی، بهویژه برای جوانان، دانشجویان و افرادی که امکان حضور فیزیکی ندارند، فرصت ارزشمندی برای ایفای نقش اجتماعی فراهم میکند.
سازمانهای مردمنهاد چگونه از این ظرفیت استفاده میکنند؟
سازمانهای مردمنهاد، حلقه اتصال میان شهروندان و مسائل اجتماعی هستند. این سازمانها با شناسایی نیازهای جامعه، بستری فراهم میکنند تا افراد بتوانند متناسب با توانایی، تخصص و زمانی که در اختیار دارند، در حل مشکلات مشارکت کنند.
برخلاف تصور رایج، بسیاری از پروژههای موفق اجتماعی تنها با کمکهای مالی شکل نگرفتهاند؛ بلکه حاصل همکاری داوطلبان، متخصصان، پژوهشگران، معلمان، هنرمندان، فعالان رسانه و شهروندانی بودهاند که مسئولیت اجتماعی خود را جدی گرفتهاند.
به همین دلیل، تقویت فرهنگ داوطلبی و مشارکت شهروندی یکی از مهمترین پیشنیازهای توسعه جامعه مدنی محسوب میشود.
مشارکتهای کوچک، تغییرهای بزرگ
شاید تصور کنیم چند ساعت زمان، یک آموزش رایگان یا معرفی یک فرصت داوطلبانه تأثیر چندانی ندارد؛ اما تجربه بسیاری از جوامع نشان داده است که تغییرات بزرگ از کنار هم قرار گرفتن همین اقدامات کوچک آغاز میشود.
اگر هر شهروند بخشی از توانایی خود را در اختیار جامعه قرار دهد، ظرفیت عظیمی برای حل مسائل اجتماعی، کاهش آسیبها و افزایش همبستگی اجتماعی ایجاد خواهد شد.
جامعهای که شهروندان آن تنها «تماشاگر» مشکلات نباشند، بلکه در حل آنها مشارکت کنند، جامعهای تابآورتر، مسئولانهتر و امیدوارتر خواهد بود.
جمعبندی
کمک کردن، تنها به معنای پرداخت پول نیست. هر یک از ما سرمایههایی در اختیار داریم که میتوانند به بهبود زندگی دیگران و توسعه جامعه کمک کنند؛ از زمان و تخصص گرفته تا تجربه، مهارت، ارتباطات و همدلی.
پژوهشهای علمی نیز نشان میدهد مشارکت داوطلبانه نهتنها کیفیت زندگی افراد نیازمند را بهبود میبخشد، بلکه اعتماد اجتماعی، سرمایه اجتماعی و سلامت روان مشارکتکنندگان را نیز تقویت میکند.
جامعه مدنی زمانی قدرتمندتر میشود که شهروندان باور کنند برای اثرگذار بودن، لزوماً نیازی به ثروتمند بودن ندارند؛ کافی است مسئولیتپذیر باشند و سهم خود را، هرچند کوچک، در ساختن آیندهای بهتر ایفا کنند.
منابع
Bekkers, R., & Wiepking, P. (2011). A Literature Review of Empirical Studies of Philanthropy. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 40(5), 924–973.
Cohen, S., & Wills, T. A. (1985). Stress, Social Support, and the Buffering Hypothesis. Psychological Bulletin, 98(2), 310–357.
Jenkinson, C. E., et al. (2013). Is Volunteering a Public Health Intervention? A Systematic Review and Meta-analysis. BMC Public Health, 13, 773.
Musick, M. A., & Wilson, J. (2008). Volunteers: A Social Profile. Indiana University Press.
Putnam, R. D. (2000). Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. Simon & Schuster.
Putnam, R. D., Leonardi, R., & Nanetti, R. (1993). Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy. Princeton University Press.
United Nations Volunteers (2022). State of the World's Volunteerism Report: Building Equal and Inclusive Societies.
Wilson, J. (2000). Volunteering. Annual Review of Sociology, 26, 215–240.
World Health Organization (WHO). Social Determinants of Health: Social Support Networks.
