نقش جامعه مدنی در صلح‌سازی

جامعه مدنی و صلح‌سازی از موضوعات مهم در ادبیات علوم سیاسی و روابط بین‌الملل است. در دهه‌های اخیر، توجه پژوهشگران به این نکته افزایش یافته که نهادهای مدنی چگونه می‌توانند در کاهش خشونت، مدیریت منازعه و ایجاد صلح پایدار نقش ایفا کنند.

دکتر روح‌اله اسلامی*

در بزنگاه‌های تاریخی، در منازعات سیاسی، در مواجهه با تهدیدهای خارجی، در کامیابی‌های ملی و حتی در تجربه‌های روزمره زندگی اجتماعی، نام «ایران» بیش از هر مفهوم دیگری در زبان و ذهن ایرانیان جاری می‌شود. اما ایران صرفا یک قلمرو جغرافیایی، یک دولت سیاسی یا مجموعه‌ای از مرزهای سرزمینی نیست. ایران مفهومی چندلایه، تاریخی، تمدنی، حقوقی و فرهنگی است که از ساحت غریزه و تعلق طبیعی آغاز می‌شود و تا سطح عقلانیت نهادی، حکومت قانون و همزیستی مدنی امتداد پیدا می‌کند. از این منظر، مساله بنیادین ایران معاصر تنها حفظ ایران نیست، بلکه ارتقای ایران از «وضع طبیعی» به «وضع مدنی» است.

دوماهنامه راهبردی چشم انداز ایران، گفت و گویی منتشر کرده تحت عنوان «استراتژی بقا؛ حرکت از نهادهای مدنی به نهادهای خیریه» . این گفت و گو توسط طیبه سلیمانی با زهرا توحیدی انجام شده است. سلیمانی در مقدمه خود بر این گفت وگو نوشته است: « جامعه مدنی در ایران مفهومی است که همواره میان دولت و شهروندان در رفت‌وآمد بوده است. این جامعه شبکه‌ای از نهادهای مستقل، انجمن‌ها، رسانه‌ها و گروه‌های مردمی است که تلاش می‌کنند خواست عمومی را بیان کنند. از دوران مشروطه تا امروز، جامعه مدنی نقش مهمی در طرح مطالبات اجتماعی و سیاسی داشته است. با این حال، محدودیت‌های قانونی و فشارهای سیاسی گاهی مانع گسترش آن شده‌اند. کارشناسان معتقدند تقویت گفت‌وگوی دولت و جامعه می‌تواند به کاهش تنش‌ها کمک کند. بسیاری آینده جامعه مدنی را به تحولات فرهنگی و مشارکت جوانان گره می‌زنند. در این باره، با خانم زهرا توحیدی دانش آموخته علوم اجتماعی و فعال سیاسی مدنی به گفت وگو نشسته‌ایم.» این گفت و گو را در ادامه می خوانید:

بحران بدترین برهه‌ای است که می‌تواند برای جامعه‌ اتفاق بیفتد، به ویژه برای جامعه‌ای که پیش از بحران نیز درگیر مشکلات بوده است؛ وضعیتی که می‌تواند به به صورت خاموش حتی پس از آن تا دهه ها به فقر و شکاف طبقاتی دامن بزند، پیوندهای اجتماعی، خانوادگی و کاری را تحت تاثیر قرار بدهد و با زخم‌های عمیق و اختلال در روند توسعه فردی و جمعی، پتانسیل‌های چند نسل را نابود کند.

سهراب رزاقی

ایران در زمستان ۱۴۰۴ (۲۰۲۶) با هم‌زمانی دو بحران عمیق اجتماعی و سیاسی مواجه است. از یک‌سو، تشدید بحران مشروعیت و کارآمدی حکومت در داخل به شکل‌گیری موجی گسترده از اعتراضات سراسری انجامیده و از سوی دیگر، تضعیف بازدارندگی در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی، پس از جنگ ۱۲روزه با اسرائیل، ایالات متحده را در موقعیت بررسی گزینه‌های مداخله محدود قرار داده است. تلاقی این دو روند، ایران را در وضعیتی شکننده قرار داده که پیامدهای آن فراتر از مرزهای ملی قابل ارزیابی است.

دوره آموزش آنلاین «تاب‌آوری انجمن‌ها و سازمان‌های جامعه مدنی» با هدف ارتقای توانمندی کنشگران و نهادهای مدنی برای مواجهه مؤثر با شرایط پرمخاطره، عدم‌قطعیت‌ها و تحولات سریع محیطی طراحی شده است. این دوره بر این پیش‌فرض استوار است که تاب‌آوری یک مهارت اکتسابی و یک فرایند سازمانی است که می‌توان آن را آموخت، تقویت کرد و به فرهنگ سازمانی تبدیل نمود.

در این مقاله به بررسی تفاوت و ارتباط بین جامعه مدنی و فضای عمومی می‌پردازیم و نقش هر یک در تقویت مشارکت اجتماعی، گفت‌وگوهای جمعی و دموکراسی را تحلیل می‌کنیم.

یافته‌های یک پژوهش ۲۰ساله درباره کاهش زمان مشارکت داوطلبانه

فعالیت داوطلبانه یکی از مهم‌ترین اشکال مشارکت اجتماعی در جوامع مدرن است؛ مشارکتی که هم برای جامعه ارزش‌آفرین است و هم برای خود داوطلبان پیامدهای مثبتی مانند افزایش ارتباطات اجتماعی و بهبود سلامت روانی و جسمی دارد. با این حال، پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد که الگوی داوطلبی در حال تغییر است: افراد بیشتری داوطلب می‌شوند، اما زمان کمتری را به این فعالیت اختصاص می‌دهند.